İmametin İspatına Dair Akli Deliller

Bismillahirrahmanirrahim

“İmamet” meselesi, İslam’da özel bir öneme sahiptir ve insanın tekâmül sürecinin son aşamasını oluşturur.

“İmamet” makamı bazen “nübüvvet ve risalet” makamıyla birlikte bulunmuştur. Hz. İbrahim’in (a.s) ve Allah Resûlü’nün (s.a.a) imameti bunun örneğidir. Bazen de nübüvvet makamından ayrı olmuştur; imamların (a.s) imameti gibi.

Kelâm İlmi Açısından İmamet

Kelâm ilminde ve inanç esaslarında daha çok üzerinde durulan husus, imametin zahirî makamı ve imamın toplumsal liderliğidir. İmamet, çoğunlukla dinî ve dünyevî işler alanında toplumun genel başkanlığı ve liderliği anlamında kabul edilmiştir. Buna göre imam, sözü ve davranışları başkaları için örnek olan, toplumun liderliğini üstlenen önder ve liderdir.

Ancak Kur’an’da ve rivayetlerde imamın makamıyla ilgili olarak açıklanan anlam bundan daha kapsamlıdır. Öyle ki toplumsal liderlik gerçekleştiği takdirde dahi, imamın ilahî makamının yalnızca bir tezahürü ve bir bölümüdür.

Öte yandan biliyoruz ki Şiî imamların çoğu, toplumun şartları nedeniyle yalnızca bu zahirî makamdan mahrum bırakılmakla kalmamış, aynı zamanda zalim yöneticiler tarafından şehit edilmiştir. Oysa onların imameti gerçekleşmiş ve sabit olmuştur.

Hatta Kur’an’ın ifadesine göre Hz. İbrahim (a.s), çeşitli imtihanlardan geçtikten, göklerin ve yerin melekûtunu müşahede ettikten ve benzeri aşamalardan sonra “imamet” makamına ulaşmış ve tevhidin önderi olmuştur; ancak zahirî bir yönetime ulaşmamıştır.

Dolayısıyla toplumu yönetmek, imametin yalnızca makam ve görevlerinden biridir.

İmametin İspatına Dair Aklî Deliller

“İmamet”, İslam’da özel bir öneme sahiptir. Yüce Kur’an, imameti insanın tekâmül sürecinin son aşaması olarak kabul etmekte ve bu makama yalnızca ulü’l-azm peygamberlerin ulaştığını bildirmektedir. Nitekim Hz. İbrahim (a.s) hakkında şöyle buyurmaktadır:

“Hatırla ki Rabbi, İbrahim’i birtakım şeylerle sınamış ve o da bunları tamamlamıştı. Bunun üzerine Allah, ‘Ben seni insanlara imam ve önder kılacağım.’ dedi. İbrahim, ‘Soyumdan da (imamlar kılacak mısın)?’ dedi. Allah, ‘Benim ahdim (imamlık), zalimlere ulaşmaz.’ dedi.” [1]

Yani yalnızca senin soyundan gelen temiz ve masum kimseler bu makama layıktır.

Bu âyetten, söz konusu makamın son derece yüce olduğu anlaşılmaktadır. Zira Hz. İbrahim (a.s), “nübüvvet ve risalet” makamlarına sahip olduktan sonra, ömrünün son döneminde ve ağır imtihanları geride bıraktıktan sonra bu makama ulaşmıştır.

“Nübüvvet ve imamet”, Allah tarafından verilen manevî bir feyizdir ve “lütuf kaidesi” gereğince bunun her zaman mevcut olması gerekir. “Lütuf kaidesi”, İslam toplumu içerisinde hakikatin ekseni olan ve toplumu mutlak hatadan koruyan bir imamın bulunmasını gerekli kılar.

İmamet makamı birçok durumda nübüvvet makamıyla birleşir. Hz. İbrahim Halîl (a.s) gibi “ulü’l-azm” bir peygamber “imamet” makamına da ulaşmıştır. Bundan daha açık olan örnek ise “risalet, nübüvvet ve imamet” makamlarının Allah Resûlü’nün (s.a.a) şahsında bir araya gelmesidir.

Bununla birlikte bazı durumlarda bu makamın (imametin) risalet ve nübüvvetten ayrı olması da mümkündür. Vahyin kendilerine nazil olmaksızın yalnızca imamet görevini üstlenen imamlar (a.s) bunun örneğidir.

Genel İmametin Aklî Delilleri

Genel imametin her zaman ve her dönemde varlığını gerekli kılan aklî deliller şunlardır:

a) Lütuf Burhanı:

Nübüvvet ve imamet, Allah tarafından bahşedilen manevî bir feyizdir ve lütuf kaidesi gereğince bunun her zaman mevcut olması gerekir. Lütuf kaidesi, İslam toplumu içerisinde hakikatin ekseni olan ve toplumu mutlak hatadan koruyan bir imamın bulunmasını gerekli kılar.

Gâib imamın varlığının sağladığı lütuflar şu hususlarda sıralanabilir:

1- Allah’ın dinini genel anlamda korumak.

2- Kabiliyetli ve istidat sahibi nefisleri eğitmek.

3- Mezhebin bekasını sağlamak.

4- İnsanların kendisine uyabileceği canlı bir örneğin bulunması.

b) Nihai İllet Burhanı

Kelâm ilminde, Allah’ın fiillerini bir amaç ve gayenin yönlendirdiği ispatlanmıştır. Allah mutlak kemal sahibi olduğundan ve O’nda hiçbir noksanlık bulunmadığından, ilahî fiillerin gayesi yaratılmışlara döner. İnsanın varlığının gayesi ise, kâmil insandır. Başka bir ifadeyle insan, meyvesi kâmil insan olan bir ağaç gibidir.

c) Eşref İmkân Burhanı

Felsefede “eşref imkân kaidesi” adı verilen bir kaide bulunmaktadır. Bunun anlamı şudur: Varlık mertebelerinde daha üstün olan mümkün varlık, daha aşağı mertebedeki mümkün varlıktan önce bulunmalıdır.

Varlık âleminde insan, yaratılmışların en şereflisidir. Varlık, hayat, ilim, kudret, güzellik ve benzeri kemallerin insan fertlerine ulaşması, bu kemallerin yeryüzündeki hüccet olan kâmil insana ulaşmasından önce düşünülemez.

d) Câmiî Mazhar Burhanı

Allah’ın mutlak hüviyeti zuhur makamında bulunduğunda, birlik hükümleri O’na galip gelir ve zâtî birlikte tafsilî isimlerin tecelli etmesine imkân bulunmaz. Öte yandan dış âlemde zuhur eden tafsilî mazharlar söz konusu olduğunda, çokluk hükümleri birliğe galip gelir.

İşte bu noktada ilahî emir, özsel birliğin veya mümkün varlıklara özgü çokluğun birbirine üstün gelmediği mutedil bir sureti gerektirir. Böylece bu suret, tafsilî isimler ve hakikî birlik açısından Hakk’ın mazharı olabilir. Söz konusu itidal sureti ise, kâmil insandır.

----------

[1]- Bakara Suresi, 124.