Şehit İmam Hameneî’nin (r.a) Mukallidlerinin Şer‘î Yükümlülüğü

Ölü müçtehidi taklitte kalmak ne demektir?

Bir kimse, şartları haiz bir taklit mercii hayattayken onun fetvalarına uymuşsa, şu soru ortaya çıkar: O merci vefat ettikten sonra da şer‘î hükümlerde aynı fetvalara göre amel etmeye devam edebilir mi? Fıkıh terminolojisinde bu duruma “ölü müçtehidi taklitte kalmak (bekâ alâ taklîd al-meyyit)” denir.

Bu mesele neden önemlidir?

“Müçtehidi taklit etmek”, dinî meseleleri şeriata uygun şekilde çözmeyi bilen bir ilme başvurmak demektir. Genellikle yaşayan bir müçtehidin fetvalarının geçerli olması beklenir; çünkü müçtehidin hayatta olması, görüşlerinin geçerliliğinin bir göstergesi kabul edilir. Ancak bu geçerlilik, merciin vefatıyla ortadan kalkar mı?

Bazı fakihler şöyle diyor: Fetvanın hüccet oluşu, müçtehidin bizzat görüşüne bağlıdır; sadece onun hayatta olmasına bağlı değildir. Bu nedenle vefatından sonra da onun fetvalarına amel etmek mümkündür.

Ölü müçtehidi taklit etmenin şekli

Çağdaş fakihlerden İmam Humeynî (r.a), Ayetullah Hameneî (r.a) ve Ayetullah Nuri Hemedânî şu görüştedir: “Eğer bir kişi merci hayattayken onun fetvalarına -hatta bir tek meselede bile olsa- amel etmişse, aynı taklit üzere kalabilir.”

Buna karşılık Ayetullah Burûcerdî (r.a), Ayetullah Mekarim Şirâzî ve Ayetullah Muhammed Taki Behcet (r.a) ise sınırlama getirir ve şöyle derler: “Taklitte kalmak yalnızca merci hayattayken amel edilmiş meselelerle sınırlıdır; yeni ortaya çıkan meselelerde ise, yaşayan en âlim merciin fetvalarına başvurmak gerekir.”

Ayetullah Hûî (r.a), Ayetullah Vahid Horasanî ve Ayetullah Sistanî ise, hayatta iken amel etmiş olmanın şart olmadığı görüşündedirler; buna göre, amel edilmemiş olsa bile bütün hükümlerde ölü müçtehidi taklitte kalmak mümkündür.

Taklitte kalmanın önemli şartları

Fakihler, taklitte kalmak için bazı şartlar ve ölçütler zikretmişlerdir:

1- Yaşayan merciin izni

“Sahibü’l-Urve” ve İmam Humeynî, Tahrîrü’l-Vesîle’de şöyle derler: “Taklitte kalmaya devam edebilmek için yaşayan bir müçtehidin buna cevaz vermesi gerekir.

2- Vefat etmiş merciin en âlim olması

Eğer vefat eden merciin, yaşayan bütün müçtehitlerden daha âlim olduğu kesin olarak anlaşılırsa, bu durumda onu taklit etmeye devam etmek vacip olur.

3- Önceki fetvaları hatırlamak

Ayetullah Hûî’ye (r.a) göre mukallidin, önceki fetvaları hatırlaması şarttır; eğer unutulursa, yaşayan bir müçtehide müracaat edilmelidir.

Ölü müçtehide yeniden dönülebilir mi?

Bu da tartışmalı bir konudur. Bazı fakihler, mukallidin merciin vefatından sonra yaşayan bir merciye yönelmesi hâlinde, artık tekrar ölü müçtehidi taklide dönemeyeceğini savunurlar. Ancak diğer bir grup ise, eğer ölen merciin yaşayan müçtehidden daha âlim olduğu ispat edilirse, yeniden ona dönmenin mümkün olduğunu ifade eder.