Seyyidü’ş-Şühedâ İmam Hüseyin’e (a.s) Ağlamanın Manevî ve Psikolojik Etkileri

Bismillahirrahmanirrahîm

Seyyidü’ş-Şühedâ İmam Hüseyin’e (a.s) ağlamak, yalnızca basit bir duygusal tepki değildir; bilakis “saadet yolunun ana caddesi” ve “hidayet yolunun kestirme güzergâhı”dır. Masum İmamların (a.s) Şiîleri daima teşvik ettiği bu köklü gelenek, hayret verici mükâfatlara sahiptir. Rivayetlere bakıldığında, bu duygusal ve irfanî olgunun etkilerinin yalnızca ahiretle sınırlı olmadığı; insanın maddî, manevî ve toplumsal hayatının yanı sıra ruh ve beden sağlığını da kapsadığı görülmektedir.

Manevî açıdan bakıldığında, Kerbelâ mazlumiyeti için yanaklardan süzülen gözyaşı, günahları arındıran bir iksir hükmündedir. Nitekim İmam Rıza (a.s), Reyyân b. Şebîb rivayetinde açıkça şöyle buyurmaktadır:

“Bu gözyaşı, küçük-büyük bütün günahları temizler ve insanın cennet-i âlâda Ehl-i Beyt (a.s) ile aynı derecede bulunmasına vesile olur.” [1]

Bu duygusal bağlılık, kıyamet gününde mutlak bir güvenlik de sağlar. Zira Emîrü’l-Müminin İmam Ali’nin (a.s) şöyle buyurmaktadır:

“O gün bütün gözler korku ve hüzünle ağlayacak; ancak Âl-i Muhammed’in (s.a.a) hürmetinin çiğnenmesine ağlamış olan göz bundan müstesna olacaktır.” [2]

Bu dünyanın maddî ve somut boyutunda da söz konusu duygusal bağın bereketleri açıkça görülmektedir. İmam Muhammed Bâkır’ın (a.s) rivayetine göre:

“Bu mukaddes ailenin çektiği sıkıntılar için ağlamak, zorluklara karşı bir savunma vesilesidir ve Allah-u Teâlâ, bu vesileyle müminin hayatından dünyevî eziyet ve sıkıntıları uzaklaştırır.” [3]

Bunun yanı sıra, insanın karşılaştığı en çetin maddî tecrübe olan ölüm anı da bu gözyaşları sayesinde en güzel buluşmaya dönüşür. Çünkü rivayetlere göre Masum İmamlar (a.s) kişinin başucunda hazır bulunur ve Azrail’e, ona şefkatli bir annenin merhametinden daha üstün bir merhametle davranmasını tavsiye ederler. [4] Hatta Seyyidü’ş-Şühedâ İmam Hüseyin’in (a.s) kendisi de hazır ve nazır olarak, kendisi için gözyaşı dökenler hakkında istiğfarda bulunur ve onlar için ilâhî rahmet talep eder. [5]

Ruh Sağlığı ve Bedensel Boyut

İlk bakışta ağlamak üzüntünün bir göstergesi olarak değerlendirilebilse de, Hüseynî matem psikolojisinde bu olgu, insanı yücelten bir ruhsal boşalım ve arınma biçimidir. İmam Cafer-i Sadık (a.s) şöyle buyurmaktadır:

“Hüseyin b. Ali’ye (a.s) duyulan hüzün dışında, insanın aşırı derecede feryat edip kendinden geçmesi ve sabırsızlık göstermesi mekruhtur; ancak bu dergâhta böyle bir hüzün ve gözyaşı, bizzat sevap ve huzur vesilesidir.” [6]

Bu istisna, Hüseynî hüznün insanı edilgenliğe ve karamsarlığa sürükleyen bir depresyon türü olmadığını; aksine kahramanlık ruhuyla uyumlu bir manevî bilinç hâli olduğunu göstermektedir.

Müsemma b. Abdülmelik, bu derin hüznün iştahı ve dış görünüşü üzerinde dahi etkili olduğunu anlatmakta; ancak bu durumun nihayetinde ilâhî huzura, Kevser Havuzu’nun tatlılığını tatmaya ve ebedî müjdelere ulaştırdığını ifade etmektedir. [7]

Bu alandaki önemli kavramlardan biri de “tebâkî”, yani kişinin kendisini ağlamaya sevk etmesidir. İbnü’l-Esîr, bu kavramı “ağlama hâlini elde etmeye çalışmak” şeklinde açıklamaktadır. [8]

“Tebâkî”, duygusal empatiyi geliştirmeye yönelik bilinçli ve zihinsel bir eğitim sürecini yansıtmaktadır. Kuleynî’nin el-Kâfî adlı eserinde yer alan rivayetler, bu psikolojik pratiğin, korku, musibet endişesi veya hayatın ağır ihtiyaçları karşısında insana güvenli bir sığınak oluşturduğunu ve onu secde hâlinde Rabbine en yakın konuma ulaştırdığını göstermektedir. [9]

Bu süreç, insan zihnini maddî kaygı ve endişelerden arındırmakta; sineğin kanadı kadar küçük dahi olsa bir gözyaşı vesilesiyle ruhsal dengeyi yeniden tesis etmektedir. [10]

Şehid Üstad Murtaza Mutahharî de yaptığı isabetli analizde, bu gözyaşının aslında şehidin coşkusu, hareketliliği ve destansı ruhuyla aynı çizgide yer aldığını; dolayısıyla insan ruhunu gevşeklikten, ataletten ve yılgınlıktan kurtardığını vurgulamaktadır. [11]

Sosyal Boyut: Sanatsal Bağ ve Medeniyet İnşa Eden Hamaset

Toplumsal açıdan bakıldığında, Hüseynî meclisler dinî sosyalleşmenin ve kolektif kimliğin korunmasının dinamik merkezleridir. Masum İmamların (a.s) şiir gibi sanat ve iletişim araçlarından yararlanmaları; örneğin Ebû Hârûn el-Mekfûf ve Ca‘fer b. Affân’ı mersiye okumaya teşvik etmeleri, onların toplumsal ağlar oluşturma ve toplumu bilinçlendirme yönündeki medeniyet tasavvurunu ortaya koymaktadır. [12]

Rivayetlerde yer alan topluca ağlatmaya teşvik (ister on kişi, ister beş kişi, hatta bir kişi olsun), [13] toplumun farklı kesimlerini ortak bir duygu ve bilinç etrafında birleştirmekte; kamu vicdanını adalet arayışı ve hak mücadelesi doğrultusunda yönlendirmektedir. [14]

Bununla birlikte, fıkhî ve hadisî metinlerin dikkatli bir incelemesi, bu büyük manevî ve toplumsal mükâfatların günah işlemeye veya toplumsal sorumlulukları ihmal etmeye bir ruhsat teşkil etmediğini göstermektedir.

“Şüphesiz Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” [15] ayeti uyarınca, amellerin kabulü takva şartına bağlıdır. Başka bir ifadeyle, matem ve yas merasimleri hidayete erişmek ve cennete girmek için bir “hazırlayıcı sebep” olmakla birlikte, günahlar ve toplumsal çirkinlikler birer “engel” olarak ortaya çıkar ve bu mükâfatların fiilen gerçekleşmesini önler. [16]

Hüseynî gözyaşı, ancak marifet, ihlas ve riyadan uzak durmakla toplumu inşa edici bir işlev kazanır. [17] Yas meclisleri, zayıf ve gerçek dışı rivayetlerle ya da Ehl-i Beyt’in (a.s) makamını zedeleyici unsurlarla kirletilmemeli; aksine, Şehid Murtaza Mutahharî’nin ifadesiyle, yüz milyonlarca insanın sahip olduğu büyük manevî potansiyeli Hüseynî ruhla bütünleşme yönünde harekete geçirecek şekilde yönetilmelidir. Böylece nihayetinde dünyanın ıslahına katkı sağlanmış olur. [18]

Sonuç

Analitik bir değerlendirme çerçevesinde ifade etmek gerekirse, Seyyidü’ş-Şühedâ İmam Hüseyin’e (a.s) ağlamak, insan ruhunu arındıran, psikolojik kaygıları azaltan, sorumlu sanat ve kültürel faaliyetler aracılığıyla toplumsal bağları güçlendiren ve nihayet bireyi maddî ve manevî kemale yönelten kapsamlı bir sistemdir. Ancak bunun gerçekleşmesi, yas tutan kişinin takvayı korumasına, gelişimin önündeki engelleri ortadan kaldırmasına ve kendisini Âşûrâ kıyamının hamasî ruhuyla uyumlu hâle getirmesine bağlıdır.

--------

[1]- Şeyh Sadûk, el-Emâlî, Meclis 27, s. 192.

[2]- Şeyh Sadûk, el-Hisâl, s. 625.

[3]- İbn Kavleveyh, Kâmilü’z-Ziyârât, Bâb 32, s. 111.

[4]- İbn Kavleveyh, Kâmilü’z-Ziyârât, Bâb 32, s. 108.

[5]- Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 25, s. 376.

[6]- İbn Kavleveyh, Kâmilü’z-Ziyârât, Bâb 32, s. 107.

[7]- İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, c. 1, s. 150.

[8]- İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, c. 1, s. 150.

[9]- Kuleynî, el-Usûl mine’l-Kâfî, c. 2, s. 350.

[10]- Kuleynî, el-Usûl mine’l-Kâfî, c. 2, s. 332.

[11]- Şehit Murtaza Mutahharî, Kıyâm ve İnkılâb-ı Mehdî (a.f), s. 121.

[12]- Şeyh Tûsî, İhtiyâr Ma‘rifeti’r-Ricâl, c. 2, s. 574; İbn Kavleveyh, Kâmilü’z-Ziyârât, Bâb 33, s. 111.

[13]- Şeyh Sadûk, Sevâbü’l-A‘mâl, s. 84.

[14]- İbn Kavleveyh, Kâmilü’z-Ziyârât, Bâb 33, s. 112.

[15]- Mâide, 5/27.

[16]- Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 44, s. 293.

[17]- Muhaddisî, Ferheng-i Âşûrâ, s. 413.

[18]- Şehit Murtaza Mutahharî, Kıyâm ve İnkılâb-ı Mehdî, s. 122.